Aphantasia hiếm đến mức nào? Những con số thực sự có nghĩa gì

Nếu gần đây bạn mới biết rằng người khác thật sự có thể hình dung khuôn mặt, địa điểm hoặc cảnh vật trong tâm trí, một câu hỏi thường xuất hiện rất nhanh: aphantasia hiếm đến mức nào? Câu trả lời thận trọng là điều đó phụ thuộc vào việc các nhà nghiên cứu định nghĩa nó nghiêm ngặt đến đâu. Những ước tính gần đây dựa trên VVIQ cho thấy sự thiếu vắng hoàn toàn hình ảnh thị giác tự nguyện có thể ảnh hưởng đến khoảng 1% dân số, trong khi một phạm vi rộng hơn của mức hình dung thấp có thể gần 4%. Nói đơn giản, aphantasia là không phổ biến, nhưng không hiếm đến mức bạn chỉ có một mình. Với nhiều người, việc khám phá tự suy ngẫm về hình ảnh thị giác ít nhằm gắn nhãn một vấn đề, mà nhiều hơn là tìm những từ rõ ràng hơn cho một trải nghiệm nội tâm quen thuộc.

Câu trả lời ngắn: aphantasia không phổ biến, nhưng không phi thường

Câu trả lời ngắn hữu ích nhất là: aphantasia có vẻ hiếm so với khả năng hình dung thị giác điển hình, nhưng đủ phổ biến để nhiều người có thể biết ai đó trải nghiệm nó.

Các nguồn khác nhau thường đưa ra những con số hơi khác nhau vì không phải lúc nào họ cũng đo cùng một điều. Một định nghĩa nghiêm ngặt thường có nghĩa là hoàn toàn không có hình ảnh thị giác tự nguyện. Theo định nghĩa đó, nghiên cứu mẫu lớn gần đây đặt aphantasia vào khoảng 1% dân số. Một định nghĩa rộng hơn bao gồm những người chỉ có thể tạo ra hình ảnh mơ hồ, mờ nhạt hoặc rất yếu. Dưới lăng kính rộng hơn đó, ước tính tiến gần 4%, tức khoảng một người trong 25 người.

Sự phân biệt này rất quan trọng. Một người không thấy gì cả khi cố hình dung một quả táo có thể không có cùng trải nghiệm với người nhìn thấy một đường viền mờ trong một giây. Cả hai có thể nằm gần đầu thấp của phổ độ sống động hình ảnh, nhưng các nhà nghiên cứu có thể xếp họ vào các nhóm khác nhau.

Vì vậy, nếu bạn thấy tiêu đề nói rằng aphantasia ảnh hưởng đến 1% dân số, nó có thể đang nói đến sự thiếu vắng hoàn toàn hình ảnh. Nếu bạn thấy ước tính 3% hoặc 4%, nó có thể đang nói đến nhóm hình dung thấp rộng hơn. Không con số nào tự động sai; khác biệt thường nằm ở định nghĩa.

Vì sao các ước tính dao động từ khoảng 1% đến 4%

Nghiên cứu về aphantasia vẫn còn trẻ so với nhiều lĩnh vực khác của tâm lý học và khoa học thần kinh. Thuật ngữ này chỉ trở nên phổ biến trong thập kỷ gần đây, dù các nhà khoa học đã mô tả những người không hình dung bằng thị giác từ lâu trước đó. Vì lĩnh vực này vẫn đang ổn định định nghĩa, ước tính về độ hiếm có thể thay đổi tùy phương pháp.

Thiếu vắng hoàn toàn so với hình dung rất yếu

Bảng hỏi Độ sống động của Hình ảnh Thị giác, thường viết tắt là VVIQ, yêu cầu mọi người đánh giá họ có thể tạo hình ảnh tinh thần sống động đến mức nào. Một số nghiên cứu chỉ phân loại điểm thấp nhất có thể là aphantasia hoàn toàn. Các nghiên cứu khác bao gồm phạm vi điểm thấp rộng hơn, nhờ đó ghi nhận cả những người báo cáo hình ảnh rất mờ hoặc mơ hồ.

Đây là lý do chính khiến câu trả lời cho "aphantasia hiếm đến mức nào" nghe có vẻ khó nắm bắt. Định nghĩa nghiêm ngặt hướng đến khoảng 1%. Định nghĩa rộng hơn về "hình dung suy giảm nghiêm trọng" hướng đến khoảng 4%. Với độc giả thông thường, kết luận thực tế rất đơn giản: đầu thấp của phổ con mắt tâm trí gồm cả người không có hình ảnh và người chỉ có hình ảnh rất mờ.

Tự báo cáo là cần thiết, nhưng không hoàn hảo

Hình ảnh tinh thần là trải nghiệm riêng tư. Các nhà nghiên cứu không thể chỉ nhìn một người và biết liệu hình ảnh có xuất hiện trong tâm trí họ hay không. Những công cụ như VVIQ hữu ích vì chúng tạo ra cách có cấu trúc để so sánh tự báo cáo, nhưng chúng vẫn phụ thuộc vào cách mọi người hiểu câu hỏi.

Ví dụ, một số người dùng "hình dung" với nghĩa là "nghĩ về". Người khác dùng nó với nghĩa "thấy một hình ảnh bên trong". Nếu các nghĩa này bị trộn lẫn, ước tính tỷ lệ phổ biến có thể trở nên nhiễu. Bảng hỏi nhiều mục giúp giảm vấn đề này vì chúng hỏi về nhiều cảnh thay vì dựa vào một câu hỏi rộng.

Cách tuyển người tham gia có thể thay đổi con số

Các cộng đồng aphantasia có rất nhiều người vốn đã nghi ngờ mình suy nghĩ khác. Điều đó hữu ích cho ngôn ngữ chung và sự hỗ trợ, nhưng có thể làm phồng ước tính nếu được dùng làm mẫu duy nhất. Những nghiên cứu tỷ lệ mạnh hơn cố gắng tuyển người mà không quảng bá nghiên cứu là về aphantasia, để người tham gia ít tự chọn tham gia chỉ vì chủ đề đã quan trọng với họ.

Đó là lý do câu trả lời tốt nhất không nên là một con số duy nhất đầy kịch tính. Nó nên giải thích phạm vi, định nghĩa và phương pháp đứng sau ước tính.

Điều gì được tính là aphantasia trong đời thực?

Aphantasia thường được mô tả là sự bất lực, hoặc khó khăn rõ rệt, trong việc tự nguyện tạo ra hình ảnh tinh thần thị giác. Từ "tự nguyện" rất quan trọng. Một số người có aphantasia vẫn mơ bằng hình ảnh hoặc trải nghiệm những lóe sáng ngắn, không được mời. Những người khác báo cáo rất ít hoặc không có hình ảnh thị giác trong cả tưởng tượng khi thức và trong giấc mơ.

Điều đó cũng không có nghĩa là một người không có trí tưởng tượng. Nhiều người có aphantasia tưởng tượng thông qua sự kiện, từ ngữ, hiểu biết không gian, cảm xúc, ký ức cơ thể, âm thanh hoặc khái niệm trừu tượng. Họ có thể biết chính xác nhà bếp của mình trông như thế nào mà không thấy nó bên trong. Họ có thể viết truyện, giải quyết vấn đề kỹ thuật, thiết kế hệ thống, làm nghệ thuật hoặc nhớ sự kiện theo cách không thị giác.

Đó là lý do một bài tự kiểm tra aphantasia kiểu VVIQ có thể hữu ích làm điểm bắt đầu. Nó tạo cấu trúc cho một câu hỏi vốn khó so sánh trong trò chuyện: khi bạn cố hình dung một khuôn mặt quen thuộc, bình minh hoặc một căn phòng, bạn có thấy gì bằng thị giác không, hay chủ yếu biết các chi tiết mà không có hình ảnh bên trong?

Triệu chứng aphantasia thường được nhận ra gián tiếp. Một người có thể nhận ra rằng "hãy tưởng tượng điều này" là nghĩa đen với người khác, rằng bài tập hình dung có hướng dẫn không hoạt động như mong đợi, hoặc ký ức có cảm giác như dữ kiện hơn là phim ảnh. Những quan sát này có thể có ý nghĩa, nhưng không phải đánh giá lâm sàng đầy đủ. Chúng là manh mối để hiểu bản thân.

Aphantasia có di truyền, do điều gì gây ra, hay liên quan đến tự kỷ không?

Nhiều người sinh ra với con mắt tâm trí yếu hoặc vắng mặt và chỉ phát hiện ra điều đó sau này. Dạng suốt đời này thường được gọi là aphantasia bẩm sinh. Các nhà nghiên cứu phát hiện nó có thể xuất hiện trong gia đình, vì vậy di truyền có thể đóng vai trò, nhưng nguyên nhân chính xác chưa được hiểu đầy đủ.

Aphantasia cũng có thể mắc phải muộn hơn trong đời, dù điều đó dường như ít phổ biến hơn nhiều. Khi một thay đổi đột ngột trong khả năng hình dung xảy ra sau chấn thương đầu, đột quỵ, bệnh thần kinh, khủng hoảng sức khỏe tâm thần hoặc biến cố lớn khác, nên trao đổi với chuyên gia đủ trình độ. Mối quan tâm trong tình huống đó không phải là bản thân aphantasia "xấu", mà là một thay đổi mới có thể cần được chú ý đúng mức.

Câu hỏi về tự kỷ cần sự tinh tế. Một số nghiên cứu đã khám phá mối liên hệ giữa aphantasia và các đặc điểm tự kỷ, nhưng liên hệ không giống với bản dạng hoặc nguyên nhân. Aphantasia không đơn giản là một dạng tự kỷ. Nhiều người tự kỷ có hình ảnh rất sống động, và nhiều người có aphantasia không tự kỷ. Sự thận trọng tương tự cũng áp dụng cho ADHD, nhận diện khuôn mặt, trí nhớ và các chủ đề khác xuất hiện trong thảo luận nghiên cứu: có thể có mẫu hình giữa các nhóm mà không định nghĩa từng cá nhân.

Aphantasia cũng không phải dấu hiệu của IQ thấp. Hình ảnh thị giác chỉ là một cách tâm trí biểu diễn thông tin. Con người suy luận, lập kế hoạch, ghi nhớ và sáng tạo bằng nhiều kênh. Người có hình dung yếu có thể dựa nhiều hơn vào ngôn ngữ, logic, bản đồ không gian, danh sách, cảm xúc hoặc tín hiệu cơ thể.

Aphantasia là điều xấu, hay chỉ là khác biệt?

Với hầu hết người có aphantasia suốt đời, cách nhìn cân bằng hơn là "khác biệt". Nó có thể định hình đời sống hằng ngày, nhưng không tự động làm giảm trí thông minh, sáng tạo, trí nhớ hoặc chiều sâu cảm xúc.

Nó có thể tạo ma sát trong những tình huống cụ thể. Hình dung có hướng dẫn có thể cảm thấy trống rỗng. Ký ức có thể cảm thấy ít thị giác hơn. Mô tả trong tiểu thuyết kỳ ảo có thể không biến thành cảnh bên trong. Một số người thấy khó nhớ lại khuôn mặt khi người đó không có mặt. Những người khác không thấy bất lợi lớn vì chiến lược quen thuộc của họ đã hoạt động.

Cũng có thể có điểm mạnh. Người suy nghĩ không thị giác có thể chính xác với ngôn từ, thoải mái với lý luận trừu tượng, ít phụ thuộc vào hình ảnh tinh thần, hoặc giỏi xây dựng hệ thống từ khái niệm. Không điểm mạnh nào thuộc về mọi người có aphantasia, nhưng chúng cho thấy vì sao "hiếm" không nên bị nhầm với "tệ hơn".

Câu hỏi lành mạnh nhất không phải "tâm trí tôi có hỏng không?" Mà là "chiến lược nào giúp tâm trí tôi hoạt động tốt?" Nếu hình ảnh không phải trung tâm trong suy nghĩ của bạn, bạn vẫn có thể dùng ghi chú, lặp lại bằng lời, sơ đồ trên giấy, lịch, tín hiệu xúc giác, thói quen ghi nhớ và thiết kế môi trường rõ ràng.

Cách hiểu con mắt tâm trí của chính bạn

Nếu các con số về độ hiếm khiến bạn tò mò về trải nghiệm của mình, hãy bắt đầu nhẹ nhàng. So sánh vài gợi ý đời thường: khuôn mặt một người bạn thân, cửa trước nhà bạn, một quả táo đỏ, bãi biển hoặc bữa sáng hôm qua. Hãy chú ý xem bạn thấy hình ảnh, biết dữ kiện, cảm nhận không gian, cảm thấy cảm xúc, nghe từ ngữ hay dùng một sự pha trộn nào đó.

Sau đó hãy xem tính nhất quán. Trải nghiệm có giữ nguyên qua các cảnh khác nhau không? Khuôn mặt có khác địa điểm không? Ký ức có khác sự kiện tương lai tưởng tượng không? Giấc mơ có cảm giác thị giác ngay cả khi hình dung lúc thức không có không? Những phân biệt này có thể giúp bạn hiểu mình nằm ở đâu trên phổ hình ảnh thị giác.

Bạn cũng có thể dùng khám phá nhẹ nhàng con mắt tâm trí để biến một câu hỏi mơ hồ thành suy ngẫm có cấu trúc hơn. Hãy xem mọi kết quả là thông tin, không phải phán quyết. Nếu khả năng hình dung của bạn luôn thấp, điều đó có thể chỉ mô tả phong cách nhận thức của bạn. Nếu nó thay đổi đột ngột, hoặc nếu phát hiện này tạo ra đau khổ mạnh, chuyên gia đủ trình độ có thể giúp bạn suy nghĩ trong bối cảnh rộng hơn.

Aphantasia đủ hiếm để gây ngạc nhiên, nhưng đủ phổ biến để là một phần của biến thiên bình thường ở con người. Các con số hữu ích vì chúng cho thấy suy nghĩ không hình ảnh là có thật, được nghiên cứu và được nhiều người chia sẻ. Chúng không nhằm xếp một tâm trí cao hơn tâm trí khác.

FAQ

Aphantasia hiếm đến mức nào?

Theo các định nghĩa nghiêm ngặt hơn, sự thiếu vắng hoàn toàn hình ảnh thị giác tự nguyện dường như ảnh hưởng đến khoảng 1% dân số. Nếu bao gồm phạm vi thấp hình ảnh rộng hơn, ước tính gần 4%, tức khoảng một trong 25 người.

Aphantasia có phải một dạng tự kỷ không?

Không. Nghiên cứu đã khám phá các liên kết giữa aphantasia và đặc điểm tự kỷ, nhưng aphantasia không đơn giản là một dạng tự kỷ. Hai điều này có thể chồng lấp ở một số người, nhưng mỗi điều cũng có thể xuất hiện mà không có điều kia.

Aphantasia có nghĩa là IQ thấp không?

Không. Aphantasia không có nghĩa là trí thông minh thấp. Nó mô tả độ sống động của hình ảnh thị giác, không phải khả năng suy luận tổng thể, sáng tạo, tiềm năng học tập hay chiều sâu cảm xúc.

Tôi có nên lo nếu mình có aphantasia không?

Nếu tâm trí bạn luôn hoạt động theo cách này, thường không có lý do để hoảng sợ. Nếu khả năng tưởng tượng bằng thị giác của bạn thay đổi đột ngột, đặc biệt sau bệnh tật, chấn thương hoặc biến cố lớn khác, tìm hướng dẫn chuyên môn là điều hợp lý.

Aphantasia có phải khuyết tật không?

Với nhiều người, aphantasia suốt đời nên được hiểu là một khác biệt nhận thức hơn là khuyết tật. Tuy vậy, trải nghiệm cá nhân khác nhau. Một số người thấy nó ảnh hưởng đến trí nhớ, học tập, đọc hoặc thói quen hằng ngày đủ nhiều để được lợi từ hỗ trợ thực tế.

Có điều trị cho aphantasia không?

Không có can thiệp tiêu chuẩn nào đáng tin cậy biến aphantasia suốt đời thành hình ảnh thị giác sống động. Nhiều người thay vào đó tập trung vào chiến lược hữu ích: ghi chú viết tay, gợi ý trí nhớ bằng lời, sơ đồ bên ngoài, thói quen có cấu trúc và phương pháp học không phụ thuộc vào hình ảnh tinh thần.