Chứng vô ảnh hiếm đến mức nào? Con số thực sự nói lên điều gì

Bởi Adrian Keller · Cập nhật ngày 3 tháng 11, năm 2026

Nếu gần đây bạn mới biết rằng người khác thực sự có thể hình dung khuôn mặt, địa điểm hay cảnh vật trong đầu, một câu hỏi thường xuyên xuất hiện ngay lập tức: chứng vô ảnh hiếm đến mức nào? Câu trả lời cẩn thận là: tùy thuộc vào cách các nhà nghiên cứu định nghĩa nó. Trong nghiên cứu năm 2024 của Wright và cộng sự, 1,2% người tham gia cho biết không có trí tưởng tượng hình ảnh tự nguyện; thêm 3% nữa cho biết trí tưởng tượng hình ảnh của họ rất yếu [1]. Những con số này mô tả riêng mẫu nghiên cứu và định nghĩa của nghiên cứu đó, chứ không phải tỷ lệ phổ quát cho toàn dân. Nói đơn giản, chứng vô ảnh không phổ biến, nhưng cũng không hiếm đến mức bạn phải cô đơn một mình. Với nhiều người, việc tự phản ánh trí tưởng tượng hình ảnh ít nhằm dán nhãn một vấn đề hơn, mà chủ yếu nhằm tìm những từ ngữ rõ ràng hơn cho một trải nghiệm bên trong vốn đã quen thuộc.

Câu trả lời ngắn: Chứng vô ảnh không phổ biến, nhưng cũng không phi thường

Các ước tính về chứng vô ảnh trả lời những câu hỏi khác nhau. Một nghiên cứu chỉ đếm những người báo cáo hoàn toàn không có hình ảnh nào sẽ cho ra một tỷ lệ khác với một nghiên cứu còn tính cả những hình ảnh rất mờ hoặc mờ nhạt. Một tiêu đề bài báo có thể che khuất đúng điểm phân biệt đó.

Wright và cộng sự đã tuyển 3.049 người tham gia mà không hề nhắc đến trí tưởng tượng hình ảnh trong tài liệu tuyển dụng. Ước tính của họ là 1,2% cho tình trạng hoàn toàn không có hình ảnh và 3% cho trí tưởng tượng hình ảnh yếu [1]. Sau đó, họ kết hợp số liệu đó với các bộ dữ liệu đã công bố trước đó, tạo thành tổng cộng 9.063 người tham gia. Trong phân tích tổng hợp ấy, các ước tính tương ứng là 0,9% và 3,3%. Phân tích thứ hai dùng lại chính mẫu thứ nhất; nó không phải một cuộc điều tra riêng biệt về dân số.

Dance, Ipser và Simner báo cáo ước tính tổng hợp là 3,9% theo định nghĩa rộng hơn của họ về trí tưởng tượng hình ảnh vắng mặt hoặc bị suy giảm đáng kể [2]. Điều đó không phải bằng chứng cho thấy cứ khoảng bốn người trong mỗi trăm người hoàn toàn không có hình ảnh nào bên trong đầu. Con số ấy bao gồm một phạm vi trải nghiệm rộng hơn nhiều.

Ước tính cần diễn giải	Điều gì đã được đếm	Cách đọc hữu ích
Nghiên cứu Wright 1: 1,2%	Hoàn toàn không có hình ảnh	Một định nghĩa nghiêm ngặt trong mẫu đó
Nghiên cứu Wright 1: 3%	Trí tưởng tượng hình ảnh yếu, được báo cáo riêng	Không nên cộng thêm vào nhãn "hoàn toàn không có hình ảnh"
Phân tích tổng hợp của Wright: 0,9%	Hoàn toàn không có hình ảnh trên dữ liệu gộp	Có dùng lại dữ liệu đã công bố
Ước tính tổng hợp của Dance: 3,9%	Trí tưởng tượng hình ảnh vắng mặt hoặc suy giảm đáng kể	Nhóm rộng hơn nhiều so với hoàn toàn không có hình ảnh

Khi so sánh các tiêu đề bài báo, hãy hỏi cả hai câu: "ai đã được khảo sát?" và "họ đã đếm điều gì?". Cùng một nhãn không bảo đảm hai tỷ lệ phần trăm mang cùng một ý nghĩa.

Vì sao các ước tính dao động từ khoảng 1% đến 4%

Câu trả lời thay đổi theo cả định nghĩa lẫn đối tượng được khảo sát. Các ước tính nghiêm ngặt của Wright là 1,2% ở mẫu đầu tiên và 0,9% trên dữ liệu gộp [1]. Mẫu người Nhật của Takahashi cho ra ước tính hoàn toàn không có hình ảnh thấp hơn nhiều: 2 trong 2.871 người tham gia, tức 0,07% [3]. Đây là kết quả của các mẫu nghiên cứu, không phải những con số có thể hoán đổi cho nhau về toàn dân.

Hoàn toàn không có hình ảnh so với hình ảnh rất yếu

Bảng Câu Hỏi Về Độ Sống Động Của Trí Tưởng Tượng Hình Ảnh, thường được viết tắt là VVIQ, hỏi người tham gia đánh giá xem họ có thể hình thành hình ảnh trong tinh thần rõ ràng đến nhường nào. Có những nghiên cứu chỉ phân loại mức điểm thấp nhất có thể là chứng vô ảnh hoàn toàn. Những nghiên cứu khác lại đưa vào một dải điểm thấp rộng hơn, để bao gồm cả những người cho biết hình ảnh của họ rất mờ hoặc mơ hồ.

Đây chính là lý do lớn nhất khiến câu trả lời cho "chứng vô ảnh hiếm đến mức nào?" có thể nghe không chắc chắn, khó nắm bắt. Các ước tính nghiêm ngặt của Wright là 1,2% và 0,9% [1]; ước tính tổng hợp rộng hơn của Dance là 3,9% [2]. Kết quả 0,07% về tình trạng hoàn toàn không có hình ảnh trong mẫu của Takahashi cho thấy vì sao ngay cả một định nghĩa nghiêm ngặt cũng không dẫn tới một con số không đổi giữa các mẫu [3]. Với người đọc thường ngày, điều thực tế cần nhớ rất đơn giản: đầu thấp của quang phổ mắt tâm trí chứa cả những người không có hình ảnh nào lẫn những người có hình ảnh rất mờ.

Tự báo cáo là điều cần thiết, nhưng không hoàn hảo

Hình ảnh trong tinh thần là thứ vô cùng riêng tư. Các nhà nghiên cứu không thể cứ nhìn một người rồi biết có hình ảnh nào xuất hiện trong đầu họ hay không. Các công cụ như VVIQ hữu ích vì chúng tạo ra một cách có hệ thống để so sánh các kết quả tự báo cáo, nhưng chúng vẫn phụ thuộc vào việc mỗi người hiểu câu hỏi ra sao.

Ví dụ, có người dùng "hình dung" để chỉ "suy nghĩ về". Người khác lại dùng từ đó để chỉ "nhìn thấy một bức hình bên trong". Nếu hai nghĩa này bị trộn lẫn, các ước tính về mức độ phổ biến có thể trở nên nhiễu. Bảng hỏi nhiều mục giúp giảm bớt vấn đề này vì chúng hỏi về nhiều cảnh khác nhau thay vì dựa vào một câu hỏi chung chung.

Cách tuyển người tham gia có thể làm thay đổi con số

Các cộng đồng về chứng vô ảnh quy tụ đầy những người vốn đã nghi ngờ rằng cách mình nghĩ khác với số đông. Điều đó có ích cho việc xây dựng ngôn ngữ chung và sự hỗ trợ, nhưng lại có thể làm phồng lên các ước tính nếu đó là mẫu duy nhất. Các nghiên cứu ước tính mức độ phổ biến chặt chẽ hơn cố gắng tuyển người mà không quảng bá nghiên cứu là về chứng vô ảnh, để người tham gia ít có xu hướng tự chọn tham gia vì chủ đề này vốn đã quan trọng với họ.

Đó là lý do câu trả lời tốt nhất không nên là một con số đơn lẻ gây ấn tượng. Nó nên giải thích khoảng dao động, định nghĩa, và phương pháp đứng sau ước tính đó.

Trong đời thực, thế nào mới được tính là chứng vô ảnh?

Chứng vô ảnh thường được mô tả là không thể, hoặc gặp khó khăn đáng kể, trong việc tự nguyện tạo ra các hình ảnh trực quan trong tinh thần. Từ "tự nguyện" rất quan trọng. Khi so sánh các ước tính được bàn đến ở đây, hãy dùng cách mô tả về trí tưởng tượng hình ảnh tự nguyện khi thức.

Điều đó cũng không có nghĩa là người ta không có trí tưởng tượng. Nhiều người mắc chứng vô ảnh vẫn tưởng tượng thông qua sự thật, từ ngữ, hiểu biết không gian, cảm xúc, ký ức thân thể, âm thanh, hay các khái niệm trừu tượng. Họ có thể biết chính xác bếp của mình trông như thế nào mà không cần nhìn thấy nó bên trong đầu. Họ có thể viết văn hư cấu, giải quyết các bài toán kỹ thuật, thiết kế hệ thống, sáng tác nghệ thuật, hay nhớ lại sự kiện theo cách không mang tính thị giác.

Đó là lý do một bài tự đánh giá chứng vô ảnh theo kiểu VVIQ có thể hữu ích như một điểm khởi đầu. Nó tạo cấu trúc cho một câu hỏi vốn khó so sánh trong trò chuyện: khi bạn cố hình dung một khuôn mặt quen, một bình minh, hay một căn phòng, bạn có thấy gì đó bằng thị giác không, hay chủ yếu là bạn biết các chi tiết mà không có hình ảnh bên trong?

Bạn có thể nhận ra sự khác biệt một cách gián tiếp. Một người có thể nhận ra rằng "hình dung điều này" với người khác là theo nghĩa đen, rằng các bài tập hình dung có hướng dẫn không hoạt động như kỳ vọng, hoặc rằng ký ức của họ mang tính sự thật chứ không phải như phim. Những quan sát này có thể đáng suy nghĩ, nhưng chúng không phải là một đánh giá lâm sàng đầy đủ. Chúng là manh mối để tự hiểu mình hơn.

Vì sao một câu hỏi tự nhận diện duy nhất lại cho ra một ước tính khác

Cách diễn đạt của câu hỏi có thể thay đổi câu trả lời không kém gì mẫu khảo sát. Takahashi và cộng sự đã nghiên cứu 2.871 người tham gia Nhật Bản. Khoảng 3,7% đáp ứng tiêu chí bảng hỏi của họ về trí tưởng tượng hình ảnh vắng mặt hoặc yếu, trong khi 12,1% đáp ứng tiêu chí tự nhận diện [3]. Các tỷ lệ đó đến từ cùng một nhóm người. Chúng cho thấy việc hỏi "bạn có mắc chứng vô ảnh không?" khác với việc thu thập câu trả lời cho nhiều tình huống liên quan đến hình ảnh ra sao.

Một từ đơn lẻ có thể mang nghĩa là "tôi không thể thực sự nhìn thấy một hình ảnh", "hình ảnh của tôi rất mờ", hoặc "tôi từng nghĩ những bức hình trong tinh thần chỉ là một ẩn dụ". So sánh những mô tả đó trước có thể ngăn ngừa hiểu lầm. Điều này cũng giải thích vì sao việc chia sẻ một nhãn gọi trên mạng với bạn bè không cho biết trải nghiệm ấy phổ biến đến mức nào trong dân số.

Để biết định nghĩa cơ bản và các ví dụ trong đời thường, hãy xem hướng dẫn về chứng vô ảnh là gì.

Chứng vô ảnh là điều xấu, hay chỉ là khác biệt?

Việc thống kê hiếm gặp không khiến một trải nghiệm trở thành rối loạn. Monzel, Vetterlein và Reuter đã xem xét chứng vô ảnh bằng các tiêu chí bao gồm tác động đến cuộc sống hằng ngày và mức độ khó chịu. Những phát hiện tổng thể của họ không cho phép phân loại chung chứng vô ảnh là một rối loạn tâm thần, dù một nhóm người tham gia có báo cáo khó chịu đáng kể [4].

Hãy tách biệt độ hiếm và mức tác động cá nhân. Nếu những cách bạn xử lý thường ngày vẫn hiệu quả, một ước tính về mức độ phổ biến không tạo ra lý do để thay đổi chúng. Nếu việc hình dung có hướng dẫn, ghi nhớ hay một nhiệm vụ nào đó gặp khó khăn, hãy mô tả nhu cầu đó và tìm sự hỗ trợ phù hợp. Chẳng một tỷ lệ thấp nào, cũng không nhãn gọi nào khiến bạn yên tâm, nên quyết định khó khăn cụ thể ấy có ý nghĩa thế nào với bạn.

Đừng suy diễn ra một bộ đặc điểm mạnh đặc biệt chỉ từ việc mình thuộc số ít. Hãy nhìn vào kỹ năng, sở thích và công việc thực tế. Một người có thể thích ghi chú, sơ đồ trực quan, hay hướng dẫn viết rõ ràng mà không cần phải chứng minh rằng việc không có hình ảnh lại giúp tăng khả năng suy luận trừu tượng.

Tài liệu tham khảo

[1] Wright et al. 2024. An international estimate of the prevalence of differing visual imagery abilities. Frontiers in Psychology. doi: 10.3389/fpsyg.2024.1454107.

[2] Dance CJ, Ipser A, Simner J. 2022. The prevalence of aphantasia (imagery weakness) in the general population. Consciousness and Cognition. doi: 10.1016/j.concog.2021.103243.

[3] Takahashi J, et al. 2023. Diversity of aphantasia revealed by multiple assessments of visual imagery, multisensory imagery, and cognitive style. Frontiers in Psychology. doi: 10.3389/fpsyg.2023.1174873.

[4] Monzel M, Vetterlein A, Reuter M. 2023. No general pathological significance of aphantasia: An evaluation based on criteria for mental disorders. Scandinavian Journal of Psychology. doi: 10.1111/sjop.12887.

Cách tìm hiểu "mắt tâm trí" của chính bạn

Nếu những con số về độ hiếm khiến bạn tò mò về trải nghiệm của chính mình, hãy bắt đầu thật nhẹ nhàng. So sánh vài gợi ý quen thuộc: khuôn mặt của một người bạn thân, cánh cửa trước nhà, một quả táo đỏ, một bãi biển, hay bữa sáng hôm qua. Để ý xem bạn thấy một hình ảnh, biết các sự thật, cảm nhận không gian, cảm nhận cảm xúc, nghe thấy lời nói, hay là một sự pha trộn của tất cả những thứ đó.

Sau đó, hãy cân nhắc sự nhất quán. Trải nghiệm có giữ nguyên như vậy qua các cảnh khác nhau không? Khuôn mặt có khác với địa điểm không? Ký ức có khác với những sự kiện tưởng tượng trong tương lai không? Giấc mơ có mang tính thị giác ngay cả khi trí tưởng tượng khi thức thì không? Những phân biệt này có thể giúp bạn hiểu mình nằm ở đâu trên quang phổ trí tưởng tượng hình ảnh.

Bạn cũng có thể dùng khám phá nhẹ nhàng "mắt tâm trí" của mình để biến một câu hỏi mơ hồ thành một cuộc tự phản ánh có hệ thống hơn. Hãy xem mọi kết quả là thông tin, chứ không phải phán quyết. Nếu trí tưởng tượng hình ảnh của bạn luôn ở mức thấp, điều đó có thể chỉ đơn giản mô tả phong cách nhận thức của bạn. Nếu nó thay đổi đột ngột, hoặc nếu việc phát hiện điều đó tạo ra sự khó chịu mạnh mẽ, một chuyên gia có chuyên môn có thể giúp bạn suy nghĩ trong bối cảnh rộng hơn.

Chứng vô ảnh hiếm đủ để gây bất ngờ, nhưng phổ biến đủ để là một phần của sự đa dạng bình thường ở con người. Những con số này hữu ích vì chúng cho thấy việc suy nghĩ không đi qua hình ảnh là có thật, đã được nghiên cứu, và được nhiều người chia sẻ. Chúng không nhằm xếp hạng trí óc nào cao hơn trí óc nào.

Nếu bạn không thể giữ mình an toàn hoặc có thể làm hại bản thân, hãy liên hệ với dịch vụ cứu hộ khẩn cấp hoặc hỗ trợ khủng hoảng tại địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Chứng vô ảnh thực sự hiếm đến vậy sao?

Điều đó tùy thuộc vào mẫu và điều được đếm. Các ước tính về tình trạng hoàn toàn không có hình ảnh của Wright là 1,2% và 0,9% [1], trong khi Takahashi tìm thấy 0,07% ở mức điểm VVIQ thấp nhất trong một mẫu người Nhật [3]. Nhóm rộng hơn gồm trí tưởng tượng hình ảnh vắng mặt hoặc suy giảm đáng kể của Dance là 3,9% [2]. Không con số nào là tỷ lệ cố định toàn cầu, cũng không phải lý do để mô tả cứ mỗi hai mươi lăm người là không có hình ảnh bên trong đầu.

Tôi có nên lo nếu mình mắc chứng vô ảnh không?

Chỉ riêng độ hiếm không đủ để kết luận đó là một rối loạn. Monzel và cộng sự phát hiện rằng tác động tổng thể đến cuộc sống hằng ngày và mức độ khó chịu không cho phép phân loại chung chứng vô ảnh là một rối loạn tâm thần, dù một nhóm người tham gia trải qua khó chịu mang tính lâm sàng [4]. Hãy tìm sự giúp đỡ khi bạn khó chịu hoặc gặp thay đổi mới, thay vì dùng một ước tính trên quần thể để quyết định mối lo của bạn có đáng quan tâm hay không.